ჯონ ფონ ნოიმანი (ინგლ. John von Neumann; უნგრ. Neumann János Lajos, დ. 28 ქირსეთუთა, 1903, ბუდაპეშტი, უნგრეთიშ ომაფე, ავსტრია-უნგრეთიშ იმპერია — ღ. 8 ფურთუთა, 1957, ვაშინგტონი, ააშ) — ამერიკალი მათემატიკოსი, ფიზიკოსი დო ინფორმატიკოსი.

ჯონ ფონ ნოიმანი
ინგლ. John von Neumann
JohnvonNeumann-LosAlamos.gif
ჯონ ფონ ნოიმანი 1940-იან წანეფს
დაბადებაშ თარიღი:

28 ქირსეთუთა, 1903

დაბადებაშ აბანი:

ბუდაპეშტი, უნგრეთიშ ომაფე, ავსტრია-უნგრეთიშ იმპერია

ღურაშ თარიღი:

ფურთუთა 8, 1957 (53 წანერი)

ღურაშ აბანი:

ვაშინგტონი, ააშ

მენოღალობა:

უნგრეთიშ შილა უნგრეთი
ამერიკაშ აკოართაფილი შტატეფიშ შილა ააშ

ომენცარე სფერო:

მათემატიკა, ფიზიკა, სტატისტიკა, ეკონომიკა, ინფორმატიკა

სამუშაშ აბანი :

გეტინგენიშ უნივერსიტეტი
ბერლინიშ უნივერსიტეტი
ჰამბურგიშ უნივერსიტეტი
ფრინსთონიშ უნივერსიტეტი
პერსპექტიული რკვიებეფიშ ინსტიტუტი
ლოს-ალამოსიშ ერუანული ლაბორატორია

ალმა-მატერი:

ბუდაპეშტიშ უნივერსიტეტი
ბერლინიშ უნივერსიტეტი
ციურიხიშ ფედერალური ტექნოლოგიეფიშ ინსტიტუტი

ომენცარე ხემანჯღვერი:

ლიპოტ ფეიერი

ჯოხოშინელი მოგურაფეეფი:

პოლ ჰალმოში
პიტერ ლაქსი
ბენუა მანდელბროტი

ჯილდოეფი დო პრემიეფი:

ბოხერიშ მემორიალური პრემია (1938)
ღრისებაშ ორდენი (1946)
დუდიშალაშ მენდალი (1956)
ენრიკო ფერმიშ პრემია (1956)

ჯონ ფონ ნოიმანიქ დებადჷ ბუდაპეშტის. ბუდაპეშტიშ გიმნაზიაშ თებაშ უკულ, გურაფულენდჷ ქიმიას დო მათემატიკას ბუდაპეშტიშ დო ბერლინიშ უნივერსიტეტეფს დო ციურიხიშ ფედერალური ტექნოლოგიეფიშ ინსტიტუტის. გურაფაშ თებაშ უკული მუშენდჷ შხვადოშხვა ომენცარე ინსტიტუტეფს. 1928 წანაშე პრივატდოცენტიშ სტატუსით კითხულენდჷ ლექციეფს ბერლინიშ დო ჰამბურგიშ უნივერსიტეტეფს. 1930 წანას ფონ ნოიმანიქ ოცხოვრებშა დო ომუშებუშა ამერიკაშა მიდართჷ. ამერიკას ნოიმანიქ იმუშუ ფრინსთონიშ დო ნიუ-ჯერსიშ უნივერსიტეტეფს, პერსპექტიული რკვიებეფიშ ინსტიტუტის დო ლოს-ალამოსიშ ერუანულ ლაბორატორიას.

ჯონ ფონ ნოიმანი მოღალენდჷ მენცარობაშ შხვადოშხვა დარგეფს. მათემატიკაშ დარგის, ნოიმანიქ მიშეღჷ დიდი თია ფუნქციური ანალიზიშ, ერგოდიკული თეორიაშ, ოპერატორული ალგებრაშ, გეომეტრიაშ, რიცხუეფიშ ანალიზიშ გოვითარაფაშა. ფიზიკას, ნოიმანიქ მიშეღჷ დიდი მენცარული კონტრიბუცია კვანტური მექანიკაშ, ჰიდროდინამიკაშ, ბირთვული ფიზიკაშ დო კვანტური სტატისტიკური მექანიკაშ რკვიებაშა. ჯონ ფონ ნოიმანი ხანდენდჷ ინფორმატიკაშ, ეკონომიკაშ დო სტატისტიკაშ დისციპლინეფს ხოლო. ინფორმატიკას, ნოიმანიქ გიმირკვიუ ღოზოვანი პროგრამირაფა, ნუმერიკული მეტეოროლოგია დო შხვეფი. ნოიმანი რდჷ ართ-ართი თარი ფიგურა ლაჸაფეფიშ თეორიაშ, ჰომოგენური სტრუქტურეფიშ, უნივერსალური კონსტრუქტორეფიშ დო ციფრული კომპიუტერიშ აკოქიმინუაშ სფეროს.

მანჰეტენიშ პროექტის მუშობაშ ბორჯის, ნოიმანიშ მენცარულ რკვიებეფს უღუდჷ დიდი შანულობა ბირთვული ანჯარიშ დო წყარბადიშ ანჯარიშ გოვითარაფაშო. მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ თებაშ უკული ნოიმანი მუშენდჷ ამერიკაშ ატომური ენერგიაშ კომისიას. ჸათე პერიოდის ნოიმანი რდჷ ამერიკაშ ოჰეერე ნძალეფიშ, ამერიკაშ არმიაშ ბალისტიკური რკვიებეფიშ ლაბორატორიაშ, სპეციალური ანჯარეფიშ პროექტიშ დო ლივერმორიშ ერუანული ლაბორატორიაშ ომენცარე კონსულტანტი.

ჯონ ფონ ნოიმანი რე დოხოლაფირო 150 მენცარული სტატიაშ ავტორი: ჸათავრეშე 60 წიმინდე მათემატიკას, 60 გჷმორინაფონი მათემატიკას, 20 ფიზიკას დო შხვეფი შხვა დისციპლინეფს.

ლიტერატურარედაქტირაფა

  • Bhattacharya, Ananyo (2022). The Man from the Future: The Visionary Life of John von Neumann. W. W. Norton & Company. ISBN 978-1324003991.

რესურსეფი ინტერნეტისრედაქტირაფა